بنابراين ، تا زماني كه انسان اختيار دارد ، راه توبه و بازگشت دارد و ايمان او مؤثّر است و أعمال او صحيح است ؛ ولى همين كه راه اختيار بسته شد و انسان خود را در انتخاب يك طرف مضطرّ ديد ، ديگر در آن‌وقت تكليف ساقط ميگردد ، و ايمانى كه مىآورد مُنتج نتيجه نبوده و براى كمال نفس انسان اثر مثبتى ندارد و نقشى را ايفاء نمىنمايد . انسان در تمام طول مدّت عمر خود ، اختيار دارد ايمان بياورد يا نياورد ، اعمال صالح انجام دهد يا ندهد ، درجاتى را طىّ كند و بسوى فعليّت نيكو و بهشت گام بردارد يا در دركات جهل خود را محبوس و در غرائز و صفات بهيميّه متوقّف و در جهنّم مخلّد بماند . ولى در ساعت آخر عمر كه در سكرات مرگ غوطه مىخورد ، و آن ساعت آخرين ساعت از ساعتهاى دنيا و اوّلين ساعت از ساعتهاى آخرت است ، و در آن‌وقت كه پرده از جلوى چشمان او برداشته شده و حقائق را با ديدگان ملكوتى خود مىفهمد ؛ اختيار از انسان سلب شده و ديگر ايمان او به خدا و پيمبران و روز پاداش ، مفيد فائده و مثمر ثمر نخواهد بود ؛ چون ايمان اضطرارى است و از تحت اختيار خارج ، و توبه و بازگشت به خدا نيز قابل قبول نيست . در اين آيه شريفه‌اى كه در مطلع گفتار قرائت شد ، و يكصد و پنجاه و هشتمين آيه از سورهء أنعام ( ششمين سورهء قرآن كريم ) است ميفرمايد : چرا مردم ايمان نمىآورند و چرا عمل صالح انجام نمىدهند ؟